Archeologen graven resten van 16de-eeuwse citadel van Alva op
ANTWERPEN – In het Antwerpse Zuid wordt momenteel archeologisch onderzoek uitgevoerd voorafgaand aan de herinrichting van de Verschansing- en Pourbusstraat. Tijdens de opgravingen kwamen resten van interessante gebouwen aan het licht, zoals de kazernes van de 16de-eeuwse citadel van Alva en van de laatste verbouwing uit de 19de eeuw. Talrijke munitievondsten wijzen op het bewogen militaire verleden van de site. Voorbijgangers kunnen nog tot en met dit weekend een kijkje nemen bij de opgravingen.
Tijdens de opgravingen werden goed bewaarde resten van de originele 16de-eeuwse kazernes van de citadel ontdekt. Een van deze kazernes fungeerde in de 18de eeuw ook als logement voor de gouverneur van de citadel. Ook de muurresten van het magazijn met wapenkamer zijn bewaard gebleven, net als de resten van enkele waterreservoirs.
De archeologen vonden verder verschillende kanonskogels, mortiergranaten en onderdelen van musketten. Deze interessante munitievondsten zijn waarschijnlijk afkomstig van de zware beschieting van de citadel in 1832 door het geallieerde Franse leger, toen het fort nog steeds bezet was door de Nederlandse troepen. De meest recente vondsten dateren uit de 19de eeuw en betreffen een kazerne van het Belgisch leger, gebouwd in 1852. In die periode maakte de citadel deel uit van het Verschanst Kamp, waarbij Antwerpen omringd werd door een zwaar versterkte vesting met wallen, forten en verdedigingslinies die de stad moesten beschermen tegen vijandelijke aanvallen. De plattegrond van de kazerne, de kamers, vloeren en raamopeningen zijn opvallend goed bewaard gebleven.
De Antwerpse citadel werd tussen 1567 en 1572 gebouwd door de hertog van Alva in opdracht van Filips II, als uitbreiding van de Spaanse omwalling. Het vijfhoekige fort moest de stad tegelijkertijd beschermen en onderdrukken. Het kreeg al snel de bijnaam ‘dwangburcht’. Meer dan drie eeuwen lang domineerde het vijf hectare grote verdedigingswerk de zuidzijde van de stad. Deze perfecte vijfhoek had op elke hoek een bastion en bood plaats aan zo’n 2000 Spaanse soldaten. In de 16de eeuw was de citadel een symbool van het streng-katholieke Spaanse gezag, dat tegenover een zelfbewust stadsbestuur stond dat godsdiensttolerantie hoog in het vaandel droeg, gezien de diverse protestantse geloofsgemeenschappen in Antwerpen.
Burgemeester Els van Doesburg (N-VA): “Wie hier in de diepte kijkt, ziet de fundamenten van een van de meest beladen plekken uit de Antwerpse geschiedenis: de citadel van de hertog van Alva, het Zuidkasteel. Van hieruit werd Antwerpen verdedigd, maar ook onder controle gehouden. En hier begon, exact 450 jaar geleden, de Spaanse Furie die onze stad in lichterlaaie zette. De vondsten die vandaag aan het licht komen, vertellen opnieuw een stukje van het verhaal van Antwerpen en haar bewogen militaire verleden.”
In 1832, tijdens het Beleg van Antwerpen, werd het fort door de geallieerde Franse troepen in puin geschoten om het Nederlandse leger te dwingen tot overgave. In een maand tijd werden er ongeveer 100.000 mortiergranaten en kanonskogels op de citadel afgevuurd. Hierna gaf het Nederlandse leger zich over en kwam het bouwwerk in Belgische handen. De citadel werd gerestaureerd en herbouwd.
In de loop van de 19de eeuw verloor de citadel haar militaire nut, met de bouw van de nieuwe, grotere Brialmontomwalling. Uiteindelijk werd ze in 1874 afgebroken om plaats te maken voor de nieuwe wijk Het Zuid.
Buurtbewoners konden zich inschrijven om vandaag ter plekke rondgeleid te worden op de site in de Pourbusstraat. Het archeologisch onderzoek loopt nog tot maart/april. Passanten kunnen zeker tot en met komend weekend vanaf het voetpad een blik werpen op de archeologische resten van de citadel en de uitleg aan de werfhekken lezen. Kelderresten van het logement van de gouverneur en funderingsresten van een tweede kazerne zijn momenteel zichtbaar. Hierna worden ook de zone van het ziekenhuis van de citadel en de westelijke poort onderzocht; de bewaringstoestand ervan is nog niet gekend.
Geïnteresseerden kunnen ook veel informatie over de citadel terugvinden op https://www.antwerpenmorgen.be/nl/projecten/citadel/over. Daarnaast loopt er momenteel een tentoonstelling in het KMSKA over de val van de citadel, die extra duidelijkheid biedt bij deze historische site.
Foto’s Ronny MULLENS
